این موضوع در فقه اسلامى به گونه اى طرح شده که بحث و بررسى جدى را مى طلبد. در فقه اسلامى این امر به صورت قطعى پذیرفته شده که پدر یا جد پدرى مى تواند دختر نابالغ را به ازدواج در آورد و پس از سن قانونى طبق عقیده غالب فقیهان حق فسخ عقد ازدواج را ندارد.(۱)در این فصل برآنیم تا از سه موضوع سخن بگوییم; یکى اینکه بر اساس دلایل فقهى پدر و جد چنین حقى دارند یا نه؟

دوم اینکه مجوز اقدام آنان چیست؟ آیا باید مصلحت کودک را در نظر گیرند یا نه؟ سوم اینکه آیا کودک پس از بلوغ حق فسخ عقد را داراست یا خیر؟ قبل از پرداختن به این امور نگاهى به اسناد بین المللى و حقوق مدنى ایران مفید خواهد بود. در بند دوم کنوانسیون رفع تبعیض از زنان که در سال ۱۹۷۹ به تصویب مجمع عمومى سازمان ملل رسید, آمده است:

((نامزدى و ازدواج فرزند از نظر قانون داراى قدرت اجرایى نمى باشد و کلیه اقدامات ضرورى من جمله وضع قانون براى تعیین سن مناسب براى ازدواج به عمل آید و ازدواج در دفاتر رسمى ثبت گردد.))(۲) در ماده ۲۳ میثاق حقوق مدنى سیاسى که در سال ۱۹۶۶ به تصویب مجمع عمومى سازمان ملل متحد رسید, آمده است:

۱ …

۲ حق نکاح و تشکیل خانواده براى زنان و مردان از زمانى که به سن ازدواج مى رسند, به رسمیت شناخته مى شود.

۳ هیچ نکاحى بدون رضایت آزادانه و کامل طرفین آن منعقد نمى شود.))(۳) به جز اینها در موارد دیگرى نیز به اشاره بر این ممنوعیت تإکید شده است.(۴) در حقوق مدنى ایران این موضوع سه دوره را پشت سر گذرانده است:

در ماده ۱۰۴۱ قانون مدنى مصوب ۱۳۱۳ آمده است:

((نکاح اناث قبل از رسیدن به سن ۱۶ سال تمام و نکاح ذکور قبل از ۱۸ سال تمام ممنوع است معذلک در مواردى که مصالحى اقتضا کند, با پیشنهاد مدعى العموم و تصویب محکمه ممکن است استثنائا معافیت از شرط سن اعطا شود; ولى در هر حال این معافیت نمى تواند به اناثى داده شود که کمتر از ۱۳ سال تمام و به ذکورى شامل گردد که کمتر از ۱۵ سال تمام دارند.))(۵) در ماده ۲۳ قانون حمایت خانواده, مصوب ۱۳۵۳, ماده ۱۰۴۱ بدین شکل اصلاح مى شود:

((ازدواج زن قبل از رسیدن به سن ۱۸ سال تمام و مرد قبل از رسیدن به ۲۰ سال تمام ممنوع است. معذلک در مواردى که مصالحى اقتضا کند, استثنائا در مورد زنى که سن او از ۱۵ سال کتر نباشد و براى زندگى زناشویى استعداد جسمى و روانى داشته باشد و به پیشنهاد دادستان و تصویب دادگاه شهرستان ممکن است معافیت از شرط سن اعطا شود. زن یا مردى که برخلاف مقررات این ماده با کسى که هنوز به سن قانونى براى ازدواج نرسیده, ازدواج کند, حسب مورد به مجازاتهاى مقرر در ماده ۳ قانون ازدواج مصوب ۱۳۱۶ محکوم خواهد شد.))(۶) در سال ۱۳۶۱ ماده ۱۰۴۱ اصلاح و براى ۵ سال به صورت آزمایشى به اجرا درآمد. اصلاحیه جدید از این قرار بود:

نکاح قبل از بلوغ ممنوع است.

تبصره: عقد نکاح قبل از بلوغ با اجازه ولى صحیح است, به شرط رعایت مصلحت مولى علیه.))(۷) این اصلاحیه در سال ۱۳۷۰ به تصویب نهایى رسید و به صورت قطعى به اجرا درآمد.(۸) این اصلاحیه بر اساس فتواى مشهور فقهاى امامیه صورت گرفته است. اکنون به بررسى محورهاى سه گانه اى که در ابتدا بیان شد, مى پردازیم.

یک. ولایت قهرى در نکاح صغیره
همه فرق فقهى اسلامى نکاح صغیره را از سوى ولى جایز مى دانند. در میان فقیهان شیعى از مخالفى نام برده نشده, جز ابن ابى عقیل که با ولایت جد مخالف است.(۹) و در میان اهل سنت از سه تن یادشده که با اصل تجویز مخالفند و آنها عبارتند از: عثمان البتى, ابن شبرمه و ابوبکر الاصم. و نیز ((ابن حزم)) با تزویج پسر خردسال مخالف است.(۱۰) در کتب اهل سنت براى جواز به پنج دلیل استدلال شده است.(۱۱)

۱ آیه ۴ سوره طلاق:

((و اللائى لم یحضن و اولات الاحمال اجلهن ان یضعن حملهن; و آنهایى که هنوز حیض نشده اند, عده شان سه ماه است و عده زنان آبستن همان وضع حمل است.)) گفته شد در این آیه عده زنانى که حیض نشده اند, بیان شده است, با اینکه بدون ازدواج عده نیست; بنابراین دخترانى که هنوز بالغ نشده اند, ازدواجشان جایز است. به نظر مى رسد این استدلال ناتمام است, زیرا همه فقیهان اتفاق دارند اگر زناشویى صورت نگیرد, عده لازم نیست.(۱۲) بلکه صریح قرآن بر این مطلب دلالت دارد:

((یا ایها الذین آمنوا اذا نکحتم المومنات ثم طلقتموهن من قبل ان تمسوهن فمالکم علیهن من عده تعتدونها;(۱۳) اى کسانى که ایمان آورده اید! و چون زنان مومن را نکاح کردید و پیش از آنکه با آنها آمیزش کنید, طلاقشان گفتید, شما را بر آنها عده اى نیست که به سر آرند.)) و نیز بر این مسإله اتفاق است که قبل از بلوغ دختر دخول جایز نیست. با انضمام این دو مقدمه چنین به دست مىآید که زناشویى به معناى خاص با دختر صغیره قبل از بلوغ جایز نیست و وقتى زناشویى نباشد, عده نیست.

بنابراین آیه قرآن ناظر به این مسإله نخواهد بود, بلکه حکم دخترانى را بیان مى کند که همسالان آنها حیض شده, ولى آنها حیض ندیده اند. از این رو مفسران شیعه چون علامه طبرسى(۱۴) و علامه طباطبایى(۱۵) گفته اند:

مراد این آیه زنانى است که در سن حیض به سر مى برند, اما حیض ندیده اند. از طرفى تفسیر برخى عالمان اهل سنت چون قرطبى(۱۶) و فخر رازى(۱۷) که این آیه را مربوط به دختران خردسال پنداشته اند, برخلاف اصول مسلم فقهى است.

۲ آیه ۳۲ سوره نور:

((و انکحوا الایامى منکم; عزبهایتان را همسر دهید.)) در وجه استدلال این آیه گفته شده که ((ایم)) به معناى مونثى است که همسر ندارد, خواه خردسال باشد یا بزرگسال. ولى این استدلال نیز باطل است, زیرا به فرض که معناى ((ایم)) عام باشد, وقتى سخن از نکاح در میان است, به کسى منصرف است که در سن ازدواج است و قابلیت نکاح را داراست. امر در معناى این واژه نهفته است, لذا لغت نویسان گفته اند: ((ایم کسى است که همسر ندارد, خواه باکره باشد یا ثیب, مطلقه باشد یا شوهرمرده))(۱۸) و نگفته اند خواه خردسال باشد یا بزرگسال. و اگر هم گفته مى شد, در ترکیب با نکاح انصراف به آنچه گفتیم, داشت. بنابراین به این آیه نیز نمى توان استناد جست.

۳ به سیره پیامبر استدلال شده است که اولا خود با عایشه در شش سالگى ازدواج کرد و نیز پیامبر دخترعمویش را به ازدواج ابن ابى سلمه درآورد, در حالى که هر دو خردسال بودند.

در جواب باید گفت: اولا برخى محققان بر این باورند که پیامبر با عایشه در ده سالگى ازدواج کرد و برخى نقلهاى اهل سنت(۱۹) هفت سال دارد.(۲۰) نسبت به نقل دیگر نیز همین تردید وجود دارد. گذشته از آن تعمیم فعل پیامبر براى دیگران روشن نیست, با اینکه در روایتى دیگر نقل شده است که پیامبر تزویج قدامه بن مظعون, دختر برادرش را براى عثمان ابطال کرد.(۲۱)

۴ به سیره برخى صحابه چون حضرت على(ع) و عروه بن زبیر و عبدالله بن مسعود استناد شده که دختران خردسال خود را به نکاح درآوردند.

این دلیل نیز با تردید در صحت سند و عدم حجیت فعل صحابى به عنوان صحابى به جز امامان معصوم(ع) چندان استوار نیست. علاوه بر آنکه برخى از این نقلها معارض دارد.

۵ به مصلحت نیز استدلال شده است.

روشن است که مصلحت به تنهایى دلیل شرعى نیست که بتوان بر اساس آن حکم شرعى صادر کرد. اگر کسى مصلحت را فى الجمله دلیل بداند, هنگام اجراى احکام است, آن هم براى حاکم صالح.

به گمان ما این دلایل به تنهایى نمى تواند اثبات کننده این نظریه باشد. البته اجماع فریقین و نیز روایاتى که در کتب شیعه آمده(۲۲) که از حق خیار کودک پس از بلوغ پرسیده مى شود و ضمن آن جواز, مسلم انگاشته شده, مى تواند بر اصل جواز دلالت کند. غرض از انجام این بحث آن بود که دلیل لفظى بر جواز موجود نیست. بنابراین نمى توان جواز را به صورت مطلق بیان داشت, بلکه باید حداقل از جواز را که به طور مسلم دلیل بر آن دلالت دارد, پذیرفت. چنانچه در مبحث بعد, از این مطلب استفاده خواهیم کرد.

دو. رعایت مصلحت در نکاح صغیره
شکى نیست که اگر جواز نکاح صغیره فى الجمله ثابت شد, خود نمى تواند مجرى آن باشد, زیرا اهلیت اجراى عقد را ندارد. از این رو این امر در اختیار اولیاى او است که پدر و جد پدرى, قدر مسلم آن نزد تمامى فرق فقهى است.

حال سخن این است که دایره اختیار تا چه اندازه است. آیا اولیا مجازند هرگاه اراده کردند, دست به چنین عملى زنند, یا اقدام آنان منوط به عدم مفسده است و یا مشروط به وجود مصلحت؟

این مطلب قطعى است که صورت اول را کسى نپذیرفته و اختلاف در دو صورت دیگر است; بدین معنا که آیا صحت تزویج منوط به عدم مفسده است یا مشروط به وجود مصلحت؟ مشهور فقهاى امامیه رعایت مصلحت را مصحح نکاح مى دانند, ولى گروهى دیگر عدم مفسده را کافى دانسته اند, دلیل آنها این است که ادله مقید به رعایت مصلحت نشده است.(۲۳) در برابر اینان باید گفت: ادله مقید به عدم مفسده هم نیست. به نظر مى رسد جواز اقدام به تزویج صغیره منوط به مصلحت است, زیرا:

۱ چنان که گفته شد, دلیل لفظى که اطلاق داشته باشد و تزویج صغیره را به طور عام تجویز کند, در دست نیست. قدر متیقن ادله موردى خواهد بود که در کار اولیاى عقد مصلحت باشد.

۲ بر فرض دلایل لفظى در مسإله باشد, منصرف به صورت مصلحت است, زیرا هدف از ولایت حمایت از مولى علیه است. ولى مى خواهد ناتوانى مولى علیه را جبران کند. خواه ناتوانى به جهت صغر باشد یا جنون و یا امر دیگر. برخى از این دلیل, تعبیر به شرط ارتکازى کرده اند.(۲۴)

۳ اولویت. مشهور علما بر اساس آیه ۱۵۲ سوره انعام: ((و لا تقربوا مال الیتیم الا بالتى هى احسن; به اموال یتیم جز به زیبایى نزدیک نشوید)) معتقدند که تصرف در اموال طفل باید با رعایت مصلحت باشد. بر این اساس به طرق اولى تصرف در زندگى آینده کودک باید با رعایت مصلحت باشد.

۴ ولایت اولیا امرى عقلایى است و عقلا مصلحت را عنصر اساسى مى دانند. به تعبیر دیگر, اختیار ولى, امرى تعبدى نیست, بلکه قاعده اى عقلایى است که دلایل شرعى نیز آن را تإیید و امضا مى کند.(۲۵) به نظر مى رسد با توجه به این دلایل, رعایت مصلحت, شرط صحت انعقاد عقد نکاح از سوى ولى است.

قاعده لاضرر یا برخى ادله لفظى دیگر براى اعتبار عدم مفسده کافى نیست, زیرا زمانى نوبت به این ادله مى رسد که دلیل بر اعتبار مصلحت نباشد و با وجود دلایل یادشده, چنین استدلالى بى وجه است.(۲۶) حال که رعایت مصلحت لازم است, با توجه به اینکه تفسیرها از مصلحت متفاوت است, در مثل شیخ طوسى رعایت مصلحت را در ازدواج معتبر مى داند,(۲۷) اما از سوى دیگر مى گوید:

((پدر مى تواند دختر نابالغش را به دیوانه و یا جذامى و یا برده, شوهر دهد. شافعى در این مسإله مخالف است, اما دلیل ما این است که:

همتایى و کفویت به چنین اوصافى نیست و اصل, اباحه است و منع, دلیل مى خواهد. ))(۲۸) و نیز در مقام اجرا زمینه سوءاستفاده فراوان است, باید گفت: مرجع تشخیص مصلحت عرف و عقلا مى باشند.

حکومتهاى دینى مى توانند براى جلوگیرى از سوءاستفاده سیستم قضایى را ناظر بر اجراى صحیح این حکم بدانند. بدین معنا که احراز مصلحت باید توسط قاضى تإیید شود و سپس اولیا بر این امر اقدام کنند.

سه. حق خیار پس از بلوغ
آخرین بحث این است که آیا دختر خردسال پس از بلوغ حق فسخ دارد یا نه؟ مشهور فقهاى امامیه و نیز فقیهان اهل سنت معتقدند که چنین حقى براى دختر نیست. در فقه امامیه, در این زمینه به اجماع و روایات استناد شده است. صاحب جواهر پس از نقل روایات مى گوید:

((علاوه بر روایات, اصل و توافق فتاواى فقها به گونه اى که در مسإله مخالفى نیست, چنان که شهید ثانى در مسالک اعتراف کرده, بلکه ادعاى اجماع شده دلیل مسإله مى باشد.))(۲۹) روایات مورد استناد عبارت است از:

۱ محمد بن یعقوب عن محمد بن یحیى عن احمد بن محمد عن محمد بن اسماعیل ابن بزیع قال:

سإلت اباالحسن(ع) عن الصبیه یزوجها ابوها ثم یموت و هى صغیره فتکبر قبل ان یدخل بها زوجها یجوز علیها التزویج او الامر الیها؟ قال: یجوز علیها تزویج ابیها;(۳۰) اسماعیل بن بزیع گوید: از امام کاظم(ع) پرسیدم: پدرى دختر خردسالش را به ازدواج درآورده و قبل از بلوغ دختر از دنیا مى رود.

دختر قبل از آمیزش بالغ مى شود. آیا ازدواج بر او نافذ است یا حق خیار دارد؟ فرمود: ازدواج پدر بر او نافذ است.

۲ محمد بن یعقوب عن عده من اصحابنا عن احمد بن محمد عن الحسین بن سعید عن عبدالله بن الصلت قال: سإلت اباعبدالله(ع) عن الجاریه الصغیره یزوجها ابوها لها امر اذا بلغت؟

قال: لا لیس لها مع ابیها امر;(۳۱) عبدالله پسر صلت گوید: از امام صادق(ع) پرسیدم: آیا دختر خردسالى که پدرش او را به ازدواج درآورده, پس از بلوغ حق خیار دارد؟ فرمود: نه, با دخالت پدر او را خیارى نیست.

۳ محمد بن الحسن باسناده عن احمد بن محمد بن عیسى عن الحسن بن على بن یقطین عن اخیه الحسین عن على بن یقطین قال: سإلت اباالحسن(ع) اتزوج الجاریه و هى بنت ثلاث سنین او یزوج الغلام و هو ابن ثلاث سنین و ما ادنى حد ذلک الذى زوجان فیه فاذا بلغت الجاریه فلم ترض فما حالها؟ قال: لا باس بذلک اذا رضى ابوها او ولیها;(۳۲) على بن یقطین گوید: از امام کاظم(ع) پرسیدم: آیا دختر و پسر خردسال در سن سه سالگى به ازدواج درمىآیند؟ کمترین سن براى ازدواج خردسالان کدام است؟ اگر دختر به سن بلوغ رسید و رضایت نداد, ازدواج چه حکمى دارد؟ فرمود: اگر پدر و ولى اش رضایت دارند, نارضایتى او تإثیر ندارد.

سند این احادیث قابل قبول است و در دلالت آنها تردیدى نیست. فقهاى امامیه بر اساس اینها فتوا داده اند که پس از بلوغ, دختر اختیار فسخ ازدواج را ندارد. اجماع نیز با توجه به این احادیث به همین دلیل برمى گردد. لکن در برابر اینها روایات معتبرى است که دلالت دارد دختر پس از بلوغ اختیار فسخ دارد. آن روایت عبارت است از:

۱ محمد بن الحسن باسناده عن الحسن بن محبوب عن العلا عن محمد بن مسلم قال: سإلت اباجعفر(ع) عن الصبى یزوج الصبیه قال:

ان کان ابواهما اللذان زوجاهما فنعم جایز و لکن لهما الخیار اذا ادرکا فان رضیا بعد ذلک فان المهر على الاب;(۳۳) محمد بن مسلم گوید: از امام باقر(ع) در باره پسر نابالغى که با دختر نابالغى ازدواج کند, پرسیدم. فرمود: اگر پدرانشان آنها را به ازدواج یکدیگر درآورده اند, اشکالى نیست ولیکن آن دو پس از بلوغ اختیار فسق عقد را دارند و اگر رضایت دارند, مهریه دختر بر عهده پدر است.

۲ محمد بن الحسن باسناده عن الحسن بن محبوب عن ابى ایوب الخزاز عن برید ((یزید)) الکناسى قال: قلت لابى جعفر(ع): متى یجوز للاب ان یزوج ابنته و لا یستإمرها؟ قال:

اذ جازت تسع سنین فان زوجها قبل بلوغ التسع سنین کان لها الخیار لها اذا بلغت تسع سنین;(۳۴) برید کناسى گوید: به امام باقر(ع) گفتم: چه زمانى پدر مى تواند بدون مشورت با دختر او را ازدواج دهد؟ فرمود: اگر از نه سالگى بگذرد. اگر پدر قبل از بلوغ دختر را به ازدواج درآورد, پس از نه سالگى حق خیار دارد.

سند روایت اول قابل اعتماد است و دلالت آن نیز روشن است, لکن مسإله را در یک صورت طرح کرده و آن جایى است که دو طرف عقد نابالغ باشند, بدین معنا که ممکن است گفته شود اگر ولى, دختر یا پسر خردسال را به ازدواج فرد بالغ درآورد, دیگر حق خیار ندارند.

همان گونه که برخى از فقها چنین برداشتى داشته اند.(۳۵) لکن بعید مى نماید که صغیر بودن دو طرف خصوصیتى داشته باشد. این فرض در کلام سائل آمده و امام(ع) نیز پاسخ گفته است.

حدیث دوم از جهت دلالت واضح است و صورتى خاص در آن مطرح نشده است, لکن از نظر سند کناسى وضعیتى روشن ندارد. و نیز تفصیلى که در این حدیث میان دوران قبل از بلوغ و پس از بلوغ آمده, مورد قبول فقیهان نیست و جاى تإمل بسیار دارد; از این رو تکیه بر آن دشوار است. برخى خواسته اند مشکل سند و دلالت آن را مرتفع سازند,(۳۶) بدین صورت که در این حدیث دو مطلب متفاوت نقل شده; اگر یک بخش آن قابل عمل نباشد, استناد به بخش دوم بى مشکل است.

ولى این سخن اگر پذیرفته شود, در صورتى است که دو بخش از نظر ساختار و جمله بندى جدا از یکدیگر باشند, اما در این حدیث, جمله دوم متفرع بر جمله اول است و اگر جمله اول مورد قبول نباشد, نمى توان به جمله دوم عمل کرد. از جهت سند نیز سخن مرحوم حکیم را مستند قرار داده اند که نقل راویان برجسته مى تواند نشان دهنده وثاقت کناسى باشد.(۳۷) ولى این سخن نیز در حد احتمال مطرح شده و مصحح اعتبار حدیث نمى باشد.

نتیجه این مى شود که اگر صحیحه محمد بن مسلم را منحصر به صورت خاص کردیم, مقید چند روایت ا ول مى شود. بدین صورت که دختر خردسال پس از بلوغ حق خیار ندارد, مگر آنکه همسر او نیز خردسال باشد و اما اگر گفته شود مدلول صحیحه محمد بن مسلم عام است, با روایات قبل معارضه پیدا مى کند و در این معارضه ترجیح با صحیحه محمد بن مسلم است, زیرا مخاف عامه است.

همچنین مى توان گفت چون ولایت برخلاف اصل است, به حداقل اکتفا مى شود. و حداقل در اینجا این است که دختر پس از بلوغ بتواند عقد را فسخ کند.

اگر نتوانیم به وجهى مدلول صحیحه محمد بن مسلم را به گونه اى عام مقدم بداریم, از قاعده لاضرر مى توان مدد جست, زیرا در صورتى که این ازدواج مورد خوشایند دختر نباشد, عمرى باید ضررهاى روحى و عاطفى را متحمل شود. و این با حکومت قاعده لاضرر مرتفع مى گردد, زیرا قاعده لاضرر منحصر به ضررهاى مادى نیست, آن گونه که برخى از فقها در اثبات خیار براى پسر خردسال بدان تمسک کرده اند, بلکه همان گونه که آیت الله خویى فرموده: اگر خیار به کمک لاضرر ثابت شود, تفاوتى میان دختر و پسر نیست,(۳۸) حق همین است.

خلاصه اینکه خیار پس از بلوغ براى دختر ثابت است, به وجوهى که یاد شد و اینک فهرست وار بیان مى شود:

۱ اگر دو دسته روایت موافق و مخالف را معارض دانستیم, ترجیح با روایاتى است که براى دختر پس از بلوغ حق خیار قایل است, زیرا روایات مخالف هم با اصول عقلایى موافق است و هم با فتواى اهل سنت مخالفت دارد.

۲ اگر این روایات را معارض ندانیم, بدان دلیل که مدلولى اخص از روایات موافق دارد, در نتیجه روایات مخالف مقید آنهاست; بدان معنا که صورت ازدواج پسر و دختر خردسال را استثنا مى کند. و چون این فرض خصوصیتى ندارد, هر گاه یک طرف عقد خردسال باشد, پس از بلوغ حق خیار دارد.

۳ اگر نتوانیم بر اساس روایات خاص حق خیار را ثابت کنیم, به کمک قاعده لاضرر لزوم عقد نکاح پس از بلوغ برداشته مى شود و خردسالان به بلوغ رسیده, مى توانند معامله را فسخ کنند.

جمع بندى:
آنچه در این نوشته به اثبات رسید, عبارت است:

۱ دلیل لفظى یا عقلى که بتوان به عموم و اطلاقش تمسک جست و تزویج کودکان را جایز شمرد, وجود ندارد. بر این اساس باید به حداقل اکتفا کرد.

۲ رعایت مصلحت, عنصر اساسى در اقدام اولیا است و بدون آن عقد محکوم به بطلان است.

۳ مرجع تشخیص مصلحت براى تزویج کودکان عرف جامعه و عقلا مى باشد.

۴ سیستم قضایى مى تواند جهت احراز مصلحت نظارت کند و حکومتهاى دینى مى توانند با وضع قوانین, اقدام اولیاى صغار را در چارچوب قوانین کنترل کنند.

۵ کودکان پس ازبلوغ, حق خیار دارند و مى توانند ازدواج را بر هم زنند.

——————————————————————————–

پى‏نوشت‏ها:
۱ قارى, سیدمحمد, نامه مفید, ش۲, ص۱۳۱ ۱۳۲٫
۲ همان, ص۱۵۲, به نقل از اعلامیه حقوق بشر, هوشنگ ناصرزاده.
۳ همان, ص۱۵۳, به نقل از: حقوق بشر, متین دفترى, ص۲۰٫
۴ همان, ص۱۵۱ ۱۵۳٫
۵ مجموعه قوانین سال ۱۳۱۳٫ نشریه روزنامه رسمى ایران, ص۸۵٫
۶ همان, سال ۱۳۵۳, ص۳۰۹٫
۷ مجموعه قوانین سال ۱۳۶۱, نشریه روزنامه رسمى ایران, ص۱۶۳٫
۸ همان, سال ۱۳۷۱, ص۵۲۳٫
۹ الخویى, ابوالقاسم, مستند العروه الوثقى, کتاب النکاح, (منشورات مدرسه دار العلم, قم), ج۲, ص۲۴۸٫
۱۰ ابوزهره, محمد, الاحوال الشخصیه, (سوم: دارالفکر, بیروت), ص۱۰۹ ۱۱۰, الفقه الاسلامى و ادلته, ج۷, ص۱۷۹٫
۱۱ الزحیلى, وهبه, الفقه الاسلامى و ادلته, (سوم: دارالفکر, بیروت, ۱۴۰۹ق, ۱۹۸۹م), ج۷, ص۱۷۹ ۱۸۰٫
۱۲ النجفى, محمدحسن, جواهر الکلام, (دوم: کتابفروشى اسلامیه, تهران, ۱۳۶۶), ج۳۲, ص۲۱۱, الفقه الاسلامى و ادلته, ج۷, ص۶۲۹٫
۱۳ سوره احزاب, آیه ۴۹٫
۱۴ الطبرسى, امین الاسلام, مجمع البیان, (دوم: دارالمعرفه, بیروت, ۱۴۰۸ق, ۱۹۸۸م), ج ۹ ۱۰, ص۴۶۱٫
۱۵ الطباطبایى, محمدحسین, المیزان, (موسسه الاعلمى, بیروت), ج ۱۹, ص۳۱۶٫
۱۶ القرطبى, محمد بن احمد, الجامع لاحکام القرآن, (دار احیإ التراث العربى, بیروت, ۱۹۶۵م), ج۱۸, ص۱۶۵٫
۱۷ الرازى, الامام التفسیر الکبیر, (سوم: دار احیإ التراث العربى, بیروت), ج ۳۰, ص۳۵٫
۱۸ ابن منظور, لسان العرب, (اول: دار احیإ التراث العربى, بیروت, ۱۴۰۸ق, ۱۹۸۸م), ج۱, ص۲۸۸٫
۱۹ العاملى, جعفر مرتضى, الصحیح من سیره النبى, (سوم: دفتر انتشارات اسلامى, قم, ۱۴۱۴ق), ج۲, ص۱۸۰ ۱۸۳٫
۲۰ همان, ص۱۷۹٫
۲۱ على بن عمر, الدار قطنى, سنن الدار قطنى, (چهارم: عالم الکتب, بیروت, ۱۴۰۹ق/ ۱۹۸۶م), ج۳, ص۲۳۰٫
۲۲ العاملى, محمد بن الحسن, وسائل الشیعه, (سوم: مکتبه الاسلامیه, تهران, ۱۳۹۶ق), ج۱۴, ص۲۰۷ ۲۱۰٫
۲۳ الحکیم, محسن, مستمسک العروه الوثقى, (منشورات مکتبه آیت الله النجفى, قم, ۱۴۰۴ق), ج۱۴, ص۴۵۶٫
۲۴ قارى, پیشین, ص۱۴۰٫
۲۵ مکارم, ناصر, انوارالفقاهه, کتاب البیع, (اول: مدرسه الامام امیرالمومنین(ع), قم, ۱۴۱۱ق), ج۱, ص۴۳۳ ۴۳۴٫
۲۶ الخویى, پیشین, ج۲, ص۲۸۱ ۲۸۲٫
۲۷ آل بحرالعلوم, سیدمحمد, بلغه الفقیه, (چهارم: مکتبه الصادق, تهران, ۱۳۶۲), ج۳, ص۲۷۱٫
۲۸ الطوسى, محمد بن الحسن, الخلاف, (موسسه النشر الاسلامى, قم, ۱۴۱۴ق), ج۴, ص۲۸۴ ۲۸۵, م۴۹٫
۲۹ النجفى, پیشین, ج۲۹, ص۱۷۳٫
۳۰ العاملى, پیشین, ج۱۴, ص۲۰۷, ب۶, ح۱٫
۳۱ همان, ح۳٫
۳۲ همان, ص۲۰۸, ح۷٫
۳۳ همان, ح۸٫
۳۴ همان, ص۲۰۹, ح۹٫
۳۵ الخویى, پیشین, ج۲, ص۲۷۸٫
۳۶ قارى, پیشین, ص۱۳۴ ۱۳۵٫
۳۷ الحکیم, پیشین, ج۱۴, ص۴۵۵٫
۳۸ الخویى, پیشین, ج۲, ص۲۸۰٫

فکر کردن به این موضوع نیز ترس آور است، اما این امر هر روزه و همه روزه در زندگی خانوادگی، و شغلی اتفاق می افتد و چنین احساساتی زمانی که شما دارای فرزند نیز بشوید، تشدید خواهند شد. ما باید یاد بگیریم که چگونه می توانیم در مقابل احساسات یکدیگر از خود عکس العمل مناسب نشان دهیم؛ البته باید توجه داشته باشید که انجام این کار چندان ساده نخواهد بود.

به مجرد اینکه چشمان خود را باز می کنیم و از خواب بلند می شویم در خود احساس تازه ای حس می کنیم. به خصوص اگر شما دل خوشی از صبح زود بلند شدن هم نداشته باشید. کمی بد اخلاق و ترشرو می شوید. حال تصور کنید که همسر شما از خواب بلند شده و جزء افراد سحر خیز هم هست. او احساس سرور و شادمانی دارد. حال با خود تصور کنید: ترشرویی در مقابل سرور و شادی! ما در مقابل چنین احساساتی باید از خود چه برخوردی نشان دهیم- عکس العمل تند یا صرفا پذیرش؟

چه باور کنید و یا نه، برقراری تعادل در زندگی با احتساب به درک احساسات متغیری که در هر لحظه ممکن است در شخصیت فرد مقابل بروز کنند، امکان پذیر خواهد بود. ما این مقوله را به نام پذیرش احساسی می شناسیم. یک نکته اساسی در این مورد این است که نمی توان نام خوب و یا بد بر روی احساسات گذاشت البته تا زمانیکه احساسی بر خلاف اخلاقیات و از روی خشونت ظاهر نشود (به عنوان مثال کسی را مورد ضرب و شتم قرار دهید) و هیچ کس مسئول به وجود آوردن احساسات شخص دیگر نیست و این خود افراد هستند که آنها را به وجود می آورند. بنابراین دفعه آینده که انگشت خود را به سمت همسر خود نشانه رفتید و به او گفتید که: ” تو باعث شدی که من چنین احساسی پیدا کنم” به خاطر بیاورید که خودتان مسبب آن احساس بخصوص در وجود خود هستید. به این دلیل که شما انسان منحصر به فردی هستید و خداوند شما را اینچنین خلق کرده است.

بیشتر مواقع ما نمی توانیم دقیقا همان احساسی که همسرمان در یک زمان مشخص احساس می کند را درک کنیم. احساسات هر فرد به طور قابل توجهی با دیگری متفاوت است. من خودم به شخصه زمانی که احساس خوشحالی می کنم بر روی لبهایم لبخند می نشیند و ترجیح می دهم قدم بزنم. اما شاید احساس خوشحالی در فرد دیگری به صورت بالا و پایین پریدن ظاهر شود و او از شدت خوشحالی در پوست خود نگنجد. در هر دو مورد احساس خوشحالی وجود دارد اما راههای بروز آنها کاملا متفاوت است.

معمولا علت بیشتر مشکلاتی که در زندگی های زناشویی بروز می کند، تنها به این دلیل است که طریقه بروز احساسات و سطوح آن در یک فرد با طرف مقابل متفاوت است، و نه زن و نه شوهر هیچ کدام تلاشی برای درک کردن طرف مقابل از خود نشان نمی دهند. آنها یکدیگر را نادیده می گیرند و تصور می کنند که مشکلات به مرور زمان حل خواهند شد؛ اما نه متاسفانه چنین نیست.

زمانی که همسر من به دلیلی ناراحت است و من به هیچ وجه حتی نمی توانم سطوح اولیه ناراحتی او را درک کنم، او خیلی بیشتر عصبانی و ناراحت می شود چراکه متوجه می شود من قادر به درک احساسات او نیستم. در مثالی مشابه شاید او قادر به هضم عواطف من نباشد: زمانی که من هنگام پیروزی تیم مورد علاقه ام خوشحال می شود و با جیغ و فریاد احساسات خود را تخلیه می کنم او تصور می کند که من دیوانه شده ام که این همه قلیان احساسات از خودم نشان می دهم. او هم به نوبه خود خوشحال خواهد شد اما نه به آن اندازه که من شاد می شوم.

هر یک از طرفین باید یاد بگیرند که چگونه می توانند احساسات طرف مقابل خود که روز به روز و هفته به هفته تغییر می کنند، را درک کنند. احساسات مشابه عکس العمل های متفاوتی را در افراد مختلف بر می انگیزد. پایه و اساس یک ازدواج موفق بر روی درک متقابل از احساسات یکدیگر و نه بی توجهی نسبت به آنها، بنا می شود. اگر چنین درکی وجود نداشته باشد، به مشکل برمی خوریم. گاهی پیش می آید که حتی خودتان نیز تحلیل درستی از احساسات شخصیتان ندارید، در همین حال از همسر خود انتظار دارید که شما را درک کند. اگر کمی دقیق تر با این مسئله برخورد کنید، متوجه خواهید شد که این انتظار شما از نظر منطقی امر درستی به شمار نمی رود.

راه غلبه بر مشکلاتی که از این طریق در زندگی مشترک افراد بروز می کند، این است که احساسات یکدیگر را بپذیرید و تلاش کنید تا احساسات خود را برای طرف مقابل شرح داده و به حرف های او نیز گوش دهید.

به عنوان مثال: یک خانم در مورد مسئله ای متعجب می شود و آقا یک نگاهی که معمولا مردها تحویل زن ها می دهند، را به او پس می دهد. این مطلب در ذهن خانم نفش می بندد و دفعه آینده که آقا چنین احساس مشابهی را در مورد چیز دیگری پیدا کرد، خانم هم همان عکس العمل را به او تحویل می دهد. اما اگر خانم احساس خود را برای او بیشتر توضیح دهد و یک مثال کاملا ملموس بیاورد “مثل احساس خوشایندی که در زمان پذیرفتن سر پرستی یک کودک بی سرپرست به انسان دست می دهد” که تا حد زیادی شادی آور است، آقا هم این فرصت را پیدا می کند که او را بهتر درک کند و از مشکلات بعدی نیز تا حد بسیار زیادی جلوگیری به عمل می آید. این امر راهکار مناسبی برای برقراری ارتباط و اگاهی از احساسات باطنی و عمیق طرف مقابل است.

به خاطر داشته باشید که بر روی هیچ احساسی نمی توان نام خوب و یا بد گذاشت بجز زمانی که بر اساس آن احساس بخصوص از شما عملی سر بزند و از خود واکنش نشان دهید. شاید نتوانیم احساسات خود را کنترل کنیم اما حداقل می توانیم رفتار و اعمالی که در حول محور احساسات بروز می کنند را کنترل و سپس مهار کنیم.

انگیزه های افراد برای تشکیل زندگی مشترک، متعدد است ، بعضی از این انگیزه ها به دلیل ناهمخوانی با واقعیتهای زندگی زناشویی محکوم به شکست می شود . در این مطلب سعی ما بر این است تا به به انگیزه هایی که احتمالا به شکست در زندگی مشترک(طلاق) منجر می شود ، نظری افکنده بیفکنیم .

۱- ازدواج به منزله پاسخی به منتهای خانواده:
ازدواج در بسیاری از خانواده ها به عنوان یک سنت محسوب می شود، خصوصاً زمان ازدواج فرزندان ، در تعدادی از خانواده ها از قواعد خاصی تبعیت می کند . مثلاً بعضی از والدین اعتقاد دارند که فرزندانشان در سنین پایین تشکیل زندگی مشترک دهند . با توجه به مشکلات متعددی که در مسیر یک زندگی مشترک وجود دارد تبعیت از این باورها مخاطراتی را برای فرزندان امروزی به دنبال خواهد داشت .

۲- ازدواج به منظور فرار از تنهایی:
انسان موجودی اجتماعی است ودروجود او تعامل با دیگران در ارضای نیازهای انسانی سهم شایسته ای دارد . به همین خاطر بسیاری از افرادی که بنا به دلایل متعدد ، تنها زندگی می کنند و یا در عین حال که با خانواده خود زندگی می کنند احساس تنهایی می نمایند . گاهی برای کنار آمدن با این خلأ احساسی، به فکر تشکیل زندگی مشترک می افتند. به طور قطع ازدواج راهی به سوی تعامل، تبادل احساسات و همدردی محسوب می شود و این فرآیند به ایجاد رضایت در انسانها از زیستن با هم می افزاید. اگر احساس تنهایی ، ناشی از ضعف مهارتهای اجتماعی فرد در تعامل با دیگران باشد و یادلایل شخصیتی و ابتلاء فرد به اختلالات روانی سبب به وجود آمدن چنین حالتی در او شده باشد ، در چنین شرایطی ازدواج راه حل مناسبی برای کنار آمدن با این احساس نیست.

۳- ازدواج به منظور جبران کمبودهای شخصی:
گاهی افرادی که در شرایط سختی زندگی می کنند و امکانات موجود نیازهای ایشان را ارضا نمی کند ، برای جبران این خلاء ، اقدام به ازدواج می کنند. مثلاً دختری که در یک خانواده فقیر زندگی می کند ، ممکن است پیشنهاد ازدواج با یک فرد ثروتمند را به راحتی قبول کند .

۴- ازوداج به خاطر ارضای نیاز جنسی:
ازدواج در جامعه ، شیوه پسندیده ای در جهت ارضای نیازهای جنسی است . با این حال ارضای این نیاز در جامعه ، منوط به ازدواج نمی باشد . متاسفانه در جامعه ما ازدواج برای جوانان به دلیل مشکلات عدیده، بسیار دشوار شده است ، همچنین عدم وجود شرایط خاص برای حل نیازهای غریزی افراد از طریق شرعی و قانونی ، تبعات خاص یا زمینه پژمردگی احساسات غریزی را به وجود آورده و یا این نیاز را به سمت و سویی غیر از جهت اصلی آ ن منحرف ساخته است . این بن بست مضاعف ، موجب می شود که تعدادی از جوانها به دلیل فشار غرایز جنسی ، تن به مسئله ازدواج بدهند و این وضع در کوتاه مدت به دلیل مهیا نبودن سایر عوامل به جدایی زوجین منتهی می گردد .

۵- ازدواج به منظور داشتن فرزند:
دربعضی اوقات ، ازدواج به عنوان راهی برای والد شدن محسوب می شود . برخی به خاطر نیاز غریزی به داشتن فرزند و ارضای این نیاز به ازدواج گرایش پیدا می کنند . چنین انگیزه ای بدون در نظر گرفتن سایر عوامل در تشکیل زندگی مشترک تبعات منفی را به دنبال دارد .

۶- پذیرش انتظارات اجتماعی:
امروزه در رسانه های گروهی جامعه ما ، به طور مستقیم و غیر مستقیم، تلاش برای ورود جوانها به زندگی مشترک دیده می شود، چنین روندی بدون در نظر گرفتن ملاحظات متعدد، گاهی به گرایش جوانها به ازدواج و در نهایت به دلیل فراهم نبودن شرایط لازم جهت ادامه زندگی مشترک ، به جدایی زوجین منتهی می شود .

۷- رفع مشکل بیکاری:
درجامعه ما بنا به دلایل متعدد، از جمله شرایط استخدام در برخی از مشاغل، متاهل بودن ِ متقاضی است . لذا گاهی این شرایط موجب شکل گیری ازدواج در بین جوانها می شود که در بعضی اوقات به دلیل تداوم بیکاری و عدم کسب شرایط مناسب ، موجب جدایی زوجین می گردد .

۸- ازدواج به عنوان وسیله ای برای رسیدن به اهداف دیگر:
گاهی انگیزه اصلی در تشکیل زندگی مشترک ،عشق به فرد مقابل و نیاز روان شناختی به زیستن با فرد مقابل نیست ؛ بلکه وی وسیله ای برای رسیدن به اهداف دیگر می شود . مثلاً خانمی که دوست دارد در خارج از کشور زندگی کند ، ممکن است با پیشنهاد فردی جهت ادامه زندگی مشترک در خارج با وی ازدواج کند ولی بعد از ورد به کشور خارجی ، در مدت کوتاهی از شریک زندگی اش جدا می شود .

۹- ازدواج به خاطر بالارفتن سن:
امروزه ، بنا به دلایل متعدد، سن ازدواج در بین جوانها بالا رفته و این مشکل خصوصاً برای دختران جامعه به خاطر مسائل فرهنگی استرس های متعددی را به دنبال داشته است . لذا گاهی ازدواج به خاطر ترس از تنهایی، از دست دادن زیبایی، از دست دادن والدین، کاهش شور زندگی و …. صورت می گیرد . در چنین فضایی امکان سازگاری با مشکلات زندگی ، ضعیف بوده و در نهایت ضریب ریسک این ازدواجها بالا می باشد .

۱۰- ازدواج به خاطر نجات یک انسان:
گاهی انگیزه فرد برای ازدواج، نجات دادن شخص مقابل از تنهایی، فشارهای زندگی ، مشکلات اقتصادی و اجتماعی و دلایل دیگراست. مثلاً دختری که وابستگی شدید به پسری دارد ، مسئولیت زندگی وی از جمله کار، مسکن و مسائل مالی را می پذیرد . چنین انگیزه هایی بعد از مدتی کوتاه رو به خاموشی می رود و در نهایت زندگی مشترک را با بحران مواجه می سازد .

۱۱- ازدواج به خاطر رفع بحران:
گاهی ازدواج به دلیل آسیب دیدگی جنسی ناخواسته، اتفاق می افتد. به این معنی که طرفین برای حمل این مشکل به ازدواج تن می دهند، چنین شرایطی بدون آمادگی لازم جهت ورود به این فضا، مخاطراتی را به دنبال دارد که در نهایت حداقل آن احساس به تله افتادن و حس اجبار به ازدواج با یکدیگر است . چنین شرایطی خطر پذیری فزاینده ای برای ادامه زندگی مشترک ایجاد خواهد کرد .

۱۲- ازدواج به خاطر فرار از مشکلات خانوادگی :
گاهی انگیزه افراد برای ازدواج به دلیل دوری آنها از محیط استرس زای خانواده از جمله درگیری والدین، اعتیاد والدین، سوء رفتار جسمی و جنسی، بی توجهی، طرد و خشونت و موارد دیگر است . در چنین شرایطی افراد آمادگی روان شناختی لازم جهت ارزیابی متقابل را نداشته و در نهایت احتمال آسیب زا بودن این رابطه بالا می باشد .

۱۳- ازدواج به خاطر عشق:
گاهی دو نفر ، چنان علاقه ای به یکدیگر پیدا می کنند که گمان می برند به راستی عاشق هم هستند . وقتی هیجان ، با سرعت چشمگیری در روابط پیش برود ، شناخت یکدیگر به روال عادی و تدریجی خود پیش نمی رود، زیرا وقت کافی برای این امر وجود نداشتهاست.صراحت ، صداقت و اعتمادی که لازمه یک رابطه محکم است احتیاج به زمان دارد . یک آشنایی سریع، هر چقدر هم که هیجان آور باشد، تنها یک صمیمیت ظاهری به بار می آورد که به آسانی با نزدیکی و صمیمیت واقعی اشتباه می شود ، به همین دلیل ازدواج هایی که در کوتاه مدت اتفاق می افتند ، مخاطراتی را به دنبال خواهند داشت .

۱۴- ازدواج به خاطر فرار از یکنواختی زندگی:
گاهی افراد بدون آگاهی و آمادگی لازم وارد یک زندگی مشترک می شوند و پس از مدتی احساس از دست دادن آزادیهای فردی و یا احساس در دام افتادن می کنند، ازدواجهایی که درآن انگیزه مزه کردن زندگی مشترک ، بدون توجه به سایر مؤلفه ها وجود دارد ، اغلب مخاطراتی را به دنبال خواهد داشت .

۱۵- ازدواج به دلیل برداشت غلط از مفاهیم :
افراد در دوران نامزدی ممکن است به فاش سازی مسائل شخصی خود بپردازند که گاهی بی توجهی به محتوای مطالب ابراز شده مشکلاتی را به دنبال دارد . مثلاً مردی به نامزدش می گوید که اعتیاد دارد ؛ اما زن می گوید چون با صداقت این موضوع را گفته من همسر او می شوم و بعد از ازدواج این مسائل ایجاد مشکل خواهد کرد.

۱۶- ازدواج به مفهوم پذیرش جبر:
تعدادی از جوانان، خصوصاً آنهایی که نگرشهای سنتی دارند گاهی ازدواج با فرد مقابل برایشان موضوعی از پیش تعیین شده محسوب می شود . در جامعه ما ، گاه این فرآیند با عنوان«قسمت» شناخته می شود، لذا این تصور وجود دارد که خواستگار فرد در واقع شخصی است که انگار مقدر شده است با او زندگی کند . چنین طرز تفکری جزء آسیبهای پیش از ازدواج محسوب می شود .

۱۷- دوران کوتاه نامزدی:
دوران نامزدی حداقل ، شرایطی را برای آگاهی زوجین از هم فراهم می آورد . تعدادی از افراد در این دوران متوجه تفاوتهای بسیاری بین خود و فرد مقابل می شوند یا در این دوران متوجه ناراحتی و یا مبتلا بودن فرد به یک اختلال روانی یا وابستگی او به مواد مخدر می شوند ، اما به رغم وقوف به این مسائل ، بنا به دلایل فرهنگی از جمله اینکه به هم خوردن نامزدی را مساوی با بی آبرویی و از دست دادن حیثیت خود قلمداد می کنند تن به ازدواج می دهند چنین تجاربی در زندگی مشترک، بسیار بحران زا بوده و احتمال جدایی زوجین قابل پیش بینی است .

۱۸- در کل احتمال آسیب زا بودن ازدواج افراد با شرایط زیر قابل پیش بینی است :
-ازدواج دو فرد با فرهنگهای کاملاً متفاوت.

-ازدواج در سنین پایین زیر ۲۰ سال

-تفاوت سنی زیاد بین زوجین مثلاً ۱۵تا۲۰سال

-بالاتر بودن سن دختر از پسر ( زن از مرد)

-ازدواج یک مرد با زنی بیوه یا مطلقه

-ازدواج دختر با مردی که از ازدواج پیشین خود فرزندی دارد .

-ازدواج دو فرد مطلقه که دارای فرزندان بزرگسال می باشند .

-ازدواج افرادی که فاصله طبقاتی بسیار زیادی با هم دارند .

-ازدواج دختری برخوردار از تحصیلات دانشگاهی با پسری که از لحاظ تحصیلی پایین است .

-ازدواج با فرد معتاد به مواد مخدر

-ازدواج با شخصی که قبلاً ازدواج های متعددی داشته است .

-ازدواج با فردی که خانواده اش شدیداً مخالف این وصلت هستند .

-ازدواج بدون داشتن اطلاعات کافی از موقعیت فردی ، خانوادگی و اجتماعی شخص مقابل .

-ازدواج با فردی که ثبات شغلی نداشته و به دلیل مسائل شخصیتی خاص ، قادر به سازگاری در محیط کار نیست .

-ازدواج با دختر یا پسری که هنوز دانشجو است و از ثبات اقتصادی، شغلی و فکری لازم برخوردار نمی باشد .

۱۹٫ ازدواج به خاطر جذابیت ظاهری:اهمیت جذابیت جسمانی به عنوان یک عامل مهم در دوستی ها و مناسبات اجتماعی، غیر قابل انکار است . به نظر می رسد افرادی که جذابیت ظاهری دارند ، رفتارهای پسندیده تر و ویژگیهای شخصیتی زیبایی هم داشته باشند . به خاطر چنین تصوری ، تعداد زیادی از دختران و پسران مجذوب جذابیت جسمانی هم می شوند . زمانی که اهمیت این عامل درمعیارهای افراد برای تشکیل زندگی مشترک بدون توجه به عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و شخصیتی افراد لحاظ می شود ، ضریب خطر پذیری چنین ازدواجهایی نیز طبیعتاً بالا خواهد رفت .

در پایان باید به نکته اشاره کنیم ، که مسائل مطرح شده فوق به صورت مطلق تأثیر گذار نبوده و موارد استثنا هم وجود دارد .

هنگام حمله پلیس به این مراسم ۱۰۰ نفری هنوز مراسم عقد آنها اغاز نشده بود.

طبق قوانین پاکستان ازدواج افراد زیر ۱۸ سال ممنوع می باشد.